Svake godine, 11. februara, obilježava se Svjetski dan žena i djevojaka u nauci, datum koji Ujedinjene nacije posvećuju promociji ravnopravnog učešća žena u istraživanju, inovacijama i obrazovanju.
Ovaj dan nije samo prilika za simbolično podsjećanje na važnost jednakih šansi, već i trenutak da se sagleda šira slika: koliko je naučni napredak oblikovan doprinosom žena, koliko su njihova otkrića mijenjala svijet i zašto su, uprkos tome, često ostajale na marginama istorijskih narativa.
Iako se danas sve više govori o rodnoj ravnopravnosti u STEM oblastima (nauka, tehnologija, inžinjerstvo i matematika), činjenica je da su žene stoljećima stvarale, otkrivale i pomjerale granice znanja, nerijetko bez priznanja koje su zaslužile.
Nauka nije muška priča
Hipatija, grčka filozofkinja i matematičarka iz 4. stoljeća, predavala je nauku u vremenu kada je to za žene bilo nezamislivo.
Hildegarda von Bingen, časna sestra i naučnica, bavila se medicinom i botanikom u srednjem vijeku.
Sophie Brahe, sestra Tycho Braha, danska hemičarka, astronom, medicinar i botaničar.
Margaret Cavendish, engleska aristokratkinja i prirodnjačica, filozof i autor naučno-fantastičnih romana.
Marie-Ann Lavoisier, francuska hemičarka i supruga Antoine Lavoisiera.
Ada Lovelace, engleska matematičarka i pisac, izumitelj prvog algoritma i analitičke mašine.
Florence Nightingale, medicinska sestra i statističarka.
Lise Meitner, austrijska fizičarka, otkrila nuklearnu fisiju.
Emmy Noether, njemačka matematičarka, značajan doprinos apstraktnoj algebri.
Margaret Gladys Smith, američka patologinja i virolog.
Irene Joliot-Curie, francuska hemičarka i fizičarka, dobitnica Nobelove nagrade za hemiju.
Cecilia Payne-Gapocshkin, astrofizičarka.
Barbara McClintock, američka genetičarka, Nobelova nagrada za fiziologiju i medicinu.
Maria Goeppert Mayer, američka fizičarka, Nobelova nagrada za fiziku.
Grace Hopper, programerka, prvi kompjuterski jezik COBOL.
Rachel Carson, američka ekologinja, autorka knjige “Nijemo proljeće”.
Rita Levi-Montalcini, italijanska neurologinja, Nobelova nagrada za fiziologiju i medicinu.
Dorothy Hodgkin, britanska biohemičarka, Nobelova nagrada za hemiju.
Smilja Mučibabić, jugoslovenska i bosanskohercegovačka biologinja.
Marguerite Vogt, njemačko-američka virologinja.
Hedy Lamarr, glumica i izumiteljica.
Ruth Sager, genetičarka.
Chien-Shiung Wu, fizičarka.
Rosalyn Yalow, američka naučnica, Nobelova nagrada.
Marie Tharp, američka geologinja.
Vera Rubin, astrofizičarka.
Youyou Tu, dobitnica Nobelove nagrade za medicinu.
Dian Fossey, zoologinja primatologinja i antropologinja.
Annie Easley, Afroamerička raketna inžinjerka.
Margaret Hamilton, američka inžinjerka i programerka.
Christiane Nusslein-Volhard, njemačka biologinja, Nobelova nagrada.
Jane Goodall, britanska zoologinja-primatologinja.
Jocelyn Bell Burnell, astrofizičarka.
Shirley Ann Jackson, američka fizičarka.
Françoise Barré-Sinoussi, francuska virologinja, Nobelova nagrada.
Elizabeth Blackburn, otkriće enzima telomeraze.
Frances Arnold, Nobelova nagrada za hemiju.
May-Britt Moser, norveška neurologinja, Nobelova nagrada.
Andrea Ghez, otkriće supermasivne crne rupe, Nobelova nagrada.
Jennifer Doudna, CRISPR tehnologija, Nobelova nagrada.
Emmanuelle Charpentier, CRISPR tehnologija, Nobelova nagrada.
Maryam Mirzakhani, matematičarka iranskog porijekla.
Marry E. Brunkow, molekularna biologinja i imunologinja, Nobelova nagrada.
Anne L’Huillier, francusko-švedska fizičarka, Nobelova nagrada.
Carolyn Bertozzi, američka hemičarka, Nobelova nagrada.
Žene u nauci u BiH i regiji: vidljivost koja tek dolazi
Važno je naglasiti da priča o ženama u nauci nije samo globalna, već i naša, regionalna.
Bosna i Hercegovina je dala značajne naučnice poput:
- Smilja Mučibabić, biologinja i prva bh. doktorica bioloških nauka s Cambridgea.
- Prof. dr. Adisa Azapagić, hemijska i procesna inženjerka, priznanja MBE.
- Prof. dr. Amra Čaušević, dobitnica nagrade za izuzetna dostignuća žena u nauci.
- Dr. Džemila Sero, dobitnica L’Oréal‑UNESCO nagrade, istraživanja u AI i kulturnoj baštini.
- Dunja Aksentijević, istraživačica kardiovaskularne fiziologije i metabolizma.
- Prof. Vera Šnajder, pionirka matematike u BiH.
- Marija Kon, prva žena u BiH koja je stekla doktorat nauka.
- Zulejka Popović, pedijatrija i imunologija.
- Jela Grujić Vasić, farmaceutska naučnica.
Danas, mnoge istraživačice iz BiH i regije djeluju na univerzitetima, u medicinskim centrima, laboratorijama i međunarodnim institutima. Njihov doprinos je prisutan, ali još uvijek nedovoljno vidljiv u javnom prostoru.
Upravo zato, obilježavanje ovog dana ima i lokalnu dimenziju: ono nas podsjeća da podrška ženama u nauci mora biti sistemska, kroz obrazovne politike, istraživačke grantove, mentorstvo i kulturu koja prepoznaje znanje.
Šta dalje?
Svjetski dan žena i djevojaka u nauci treba da bude više od datuma u kalendaru.
To je podsjetnik da budućnost inovacija, medicine, tehnologije i istraživanja zavisi od toga koliko prostora ostavljamo za sve talente.
Djevojčice koje danas postavljaju pitanja, istražuju, uče i sanjaju, sutra mogu biti nositeljice otkrića koja mijenjaju svijet.
Zato danas slavimo žene u nauci. Ne zato što su izuzetak. Nego zato što su temelj.
Sretan 11. februar!
Izvor: naukagovori.ba
